Một số nhận định chung về lựa chọn chính sách quản lý thuốc lá mới

Qua đánh giá quy định về lựa chọn chính sách quản lý thuốc lá mới các quốc gia và vùng lãnh thổ cho thấy việc áp dụng biện pháp cấm hay quản lý thuốc lá điện tử (TLĐT), thuốc là nung nóng (TLNN) là phụ thuộc vào điều kiện, hoàn cảnh kinh tế - xã hội, tình hình sử dụng thuốc lá hiện tại và năng lực quản lý, theo dõi và kiểm định của mỗi quốc gia.

Nhìn chung, có những điểm tương đồng như các quốc gia có quy định cấm khi các biện pháp kiểm soát thuốc lá theo Công ước WHO FCTC chưa được thực hiện tốt hoặc toàn diện, tỷ lệ hút thuốc lá ở người trưởng thành vẫn còn cao, có những hạn chế về nguồn lực quản lý, theo dõi và thực thi pháp luật hoặc lựa chọn áp dụng nguyên tắc “cẩn trọng” để ngăn chặn sự bắt đầu và giảm thiểu tác hại cho người dân do thuốc lá mới gây ra. Một số quốc gia chuyển từ quản lý sang cấm TLĐT hoặc áp dụng quy định quản lý nghiêm ngặt hơn sau khi tỷ lệ sử dụng mới tăng lên nhanh, đặc biệt ở giới trẻ.

Các quốc gia có quy định quản lý sản phẩm này như dược phẩm khi có hệ thống và quy trình phê duyệt thuốc như sản phẩm điều trị chặt chẽ. Ngoài ra, các quốc gia này có năng lực để quản lý, cấp phép và giám sát tốt. Các quốc gia có quy định quản lý sản phẩm này như thuốc lá điếu thông thường phần lớn là các quốc gia phát triển. Đây là những quốc gia đã có thành tựu giảm tỷ lệ sử dụng thuốc lá hiệu quả và đang duy trì ở mức thấp, đang thực hiện tốt các quy định về môi trường không khói thuốc lá và áp dụng nhiều biện pháp kiểm soát chặt như tăng độ tuổi được phép mua thuốc lá (từ 18 tuổi đến 21 tuổi), cấm quảng cáo, khuyến mại thuốc lá, mức giá và áp thuế thuốc lá cao. Ngoài ra, Chính phủ các nước này có đủ nguồn lực để giám sát, ngăn ngừa vi phạm và tổ chức truyền thông về việc ngăn ngừa sử dụng sản phẩm này ở giới trẻ và các nhóm dễ tổn thương.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy cho tới nay chưa có quốc gia nào thành công trong việc quản lý sản phẩm này để ngăn ngừa sự gia tăng tỷ lệ sử dụng các sản phẩm nicotine và thuốc lá mới trong giới trẻ, trừ kinh nghiệm 3 năm gần đây của Hoa Kỳ, quốc gia đã đầu tư nguồn lực cho công tác thực thi chính sách và giáo dục mọi tầng lớp và đối tượng đích. Kinh nghiệm nhiều nước như Hàn Quốc, Anh, Ý và Canada… cho thấy sau khi hợp pháp hóa sản phẩm này thì tỷ lệ sử dụng ở giới trẻ tăng lên nhanh chóng: Nghiên cứu của Hàn Quốc cho thấy 9,5% thanh thiếu niên chưa bao giờ hút thuốc lá nhưng đã sử dụng TLĐT thường xuyên (nhiều hơn 10 lần mỗi tháng). Điều tra toàn cầu về sử dụng thuốc lá trong học sinh (GYTS) năm 2014 và 2018: tỷ lệ sử dụng TLĐT trong nhóm 13-15 tuổi ở Ý tăng từ 8,4% năm 2014 lên 17,5% năm 2018). Ở Canada, việc sử dụng TLĐT ở độ tuổi từ 16–19 đã tăng gấp đôi (từ 8% lên 16%) từ năm 2017 đến năm 2022, và ở Anh, số lượng thanh thiếu niên (từ 11 đến 17 tuổi) đã tăng gấp ba lần trong 3 năm qua (từ 13,9% năm 2020 tăng lên 15,8% năm 2022 và 20,5% năm 2023).

Dựa trên các bài học kinh nghiệm quốc tế, việc áp dụng chính sách cấm là lựa chọn ưu tiên và phù hợp cho Việt Nam. Lựa chọn này đòi hỏi cam kết chính trị mạnh mẽ và sự tham gia hiệu quả của các cơ quan quản lý, cộng đồng, nhà trường, gia đình. Kinh nghiệm của một số quốc gia áp dụng chính sách cấm TLĐT, TLNN trong khu vực cho thấy cần đầu tư nguồn lực đầu tư, thực thi liên ngành để kiểm soát tình trạng quảng cáo, thương mại, bán hàng trực tuyến bất hợp pháp xuyên biên giới và ở nội địa, sản phẩm lậu; nhận diện việc sử dụng sản phẩm ở trẻ em; huy động được sự tham gia của toàn xã hội để khống chế thành công việc gia tăng sử dụng thuốc lá mới bất hợp pháp./.